Własność odgrywa szczególną rolę wśród praw określających korzystanie z rzeczy — jest to forma pierwotna, najprostsza i bezpośrednia, w której mają swe źródło irme formy korzystania z rzeczy. Osobie właściciela zapewnia maksimum uprawnień, jakie w polskim systemie prawnym mogą przysługiwać podmiotowi prawa względnie rzeczy. Definicja prawa własności została zawarta w art. 140 Ko¬deksu cywilnego: „W granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może z wyłączeniem innych osób korzystać z rzeczy zgod¬nie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, w szczególności może pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą”. Z zapisu tego wynika, że prawo własności daje uprawnienia do rzeczy i rozporządzania nią w szczególności do posiadania rzeczy, do jej używa¬nia, do pobierania pożytków i innych przychodów z rzeczy oraz do dyspozycji faktycznych, czyli do jej przetwarzania, używania, a nawet zniszczenia.

Drugie z uprawnień daje możliwość wyzbycia się własności rzeczy (np. przez przeniesienie własności lub zrzeczenia się jej) oraz obciążenia rzeczy (przez ustano¬wienie na niej prawa rzeczowego lub obligacyjnego).

Własność tej samej rzeczy może przysługiwać niepodzielnie kilku osobom, co oznacza w tym przypadku formę współwłasności. Współwłasność może być współwłasnością w częściach ułamkowych albo współwłasnością łączną. Współ¬własność łączną regulują przepisy dotyczące stosunków, z których ona wynika. Jeżeli ten stosunek przestaje istnieć, współwłasność łączna ustaje. Ma ona również charakter bezudziałowy i służy realizacji ściśle określonych celów społecznych lub ekonomicznych. Najczęstszymi przypadkami tej współwłasności są: wspólnota ma¬jątkowa małżeńska oraz współwłasność między wspólnikami spółki nie mającej osobowości prawnej. Współwłasność w częściach ułamkowych występuje, gdy każ¬dy ze współwłaścicieli ma swój określony ułamkiem udział, którym może rozporzą¬dzać i w zasadzie w każdym czasie może żądać zniesienia tej współwłasności. Tego typu współwłasność zachodzi np. przy współwłasności majątku spadkowego między współspadkobiercami i trwa do działu spadku.

Użytkowanie wieczyste jest to prawo rzeczowe pośrednie między prawem własności a ograniczonymi prawami rzeczowymi. Przedmiotem użytkowania wie¬czystego mogą być grunty Skarbu Państwa zabudowane lub nie zabudowane, poło¬żone w granicach administracyjnych miast lub położone poza tymi granicami, ale włączone do planu zagospodarowania przestrzennego miasta i przekazane do reali¬zacji zadań jego gospodarki, a także grunty stanowiące własność jednostek samo¬rządu terytorialnego lub ich związków. Podmiotem wieczystego użytkowania może być każda osoba fizyczna lub prawna. Skarb Państwa może być także użytkowni¬kieni wieczystym gruntów jednostek samorządu terytorialnego, a jednostka samo¬rządu terytorialnego użytkownikiem wieczystym gruntu państwowego lub gruntu 5tanowiącego własność innej jednostki samorządu terytorialnego.

Treść użytkowania wieczystego wyznaczono w art.233 k.c.: „w granicach okre¬ślonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego oraz przez umowę o oddanie gruntu Skarbu Państwa lub gruntu należącego do jednostek samorządu terytorialne¬go bądź ich związków w użytkowanie wieczyste, użytkownik może korzystać z gruntu z wyłączeniem innych osób. W tych samych granicach użytkownik wieczy¬sty może swoim prawem rozporządzać”.

Własność budynków i urządzeń wzniesionych na gruncie objętym użytkowa¬niem wieczystym należy (zgodnie z art.235 k.c.) do użytkownika wieczystego — prawo własności jest tu związane z użytkowaniem wieczystym, które ma charakter prawa głównego. Obydwa te prawa muszą być przenoszone łącznie.

Oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste jest terminowe — na 99 lat. W wyjątkowych przypadkach (art.236 k.c.) jest dopuszczalne oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste na krótszy okres, jednak co najmniej na lat 40. Użytkowa¬nie wieczyste wygasa na skutek upływu czasu, na jaki zostało ustanowione, rozwią¬zania umowy za porozumieniem stron, zrzeczenia się tego prawa przez użytkownika wieczystego, przejścia tego prawa na właściciela lub wywłaszczenia. Użytkowanie wieczyste wygasa również w przypadku złożenia wniosku przez osobę fizyczną będącą użytkownikiem wieczystym o przekształcenie tego prawa w prawo własno¬ści w trybie ustawy z 4 września 1997 r. o przekształceniu prawa użytkowania Wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności (DzU nr 123, poz.781).

Z dniem 1 stycznia 1998 roku wprowadzono Pojęcie trwałego zarządu jako prawnej formy władania nieruchomościami Skarbu Państwa lub JST. Prawo to przysługuje wyłącznie określonym jednostkom organizacyjnym. Jednostkami tymi są:

• W stosunku do nieruchomości JST - samorządowe jednostki organizacyjne nie Posiadającej osobowości prawnej,

• W stosunku do nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa — państwowe jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej.

W świetle wykładni prawa trwały zarząd należy uznać za prawną formę posiadania nieruchomości, przy czym ta forma ma określoną treść, związaną z korzystaniem z nieruchomości (BIENIEK i in. 1997).

Zgodnie z cytowaną ustawą w trwały zarząd oddaje się nieruchomości stanowiące własność odpowiedniej osoby prawnej. W świetle tego zapisu w trwały zarząd oddaje się tylko dwa rodzaje nieruchomości: gruntową i lokalową (z udziałem we współwłasności gruntu). Oddanie nieruchomości budynkowej jest bezprzedmiotowe, ponieważ zarówno grunt, jak i budynek muszą stanowić własność Skarbu Państwa lub JST, zatem budynek nie może być odrębną nieruchomością (BIENIEK i in. 1997).

Trwały zarząd podlega ujawnieniu w dziale II Księgi wieczystej przez wymienienie Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego ze wskazaniem jednostki organizacyjnej, której to prawo przysługuje. Prawo trwałego zarządu państwowe lub samorządowe jednostki organizacyjne nabywają:

• Na podstawie decyzji właściwego organu,

• Z mocy prawa (nabycie gruntów na własność Skarbu Państwa lub JST),

• W wyniku przekazania

Nabycie na podstawie decyzji oraz przekazania wymaga wcześniejszego złożenia wniosku do właściwego organu, w trzecim przypadku jest to zbędne. Właściwy organ wydający decyzje o ustanowieniu trwałego zarządu uwzględ¬nia potrzeby korzystania z danej nieruchomości do realizacji celów związa¬nych z działalnością określonej jednostki. Okoliczności te wpływają również na to czy trwały zarząd ustanawia się na czas nie oznaczony, czy na czas oznaczony.

Jednostka organizacyjna ma prawo do korzystania z nieruchomości od¬danej w trwały zarząd, a szczególnie do:

• Korzystania z nieruchomości w celu prowadzenia działalności należącej do zakresu jej działania;

• Zabudowy, odbudowy, rozbudowy, nadbudowy, przebudowy lub modernizacji obiektu ~udowl8.nego na nieruchomości, zgodnie z przepisami prawa za zgodą organu nadzorującego;

• oddania, za zgodą organu nadzorującego, nieruchomości lub jej części w najem, dzierżawę lub użyczenia jej w wyniku umowy zawartej na okres nie dłuższy niż czas, na który został ustanowiony trwały zarząd, z równocze¬snym zawiadomieniem właściwego organu, jeżeli umowa jest zawierana na okres do 3 lat lub za zgodą właściwego organu, gdy umowa jest zawierana na okres powyżej 3 lat.

Decyzja o ustanowieniu trwałego zarządu powinna zawierać:

• nazwę i siedzibę jednostki organizacyjnej‚ na której rzecz jest ustanawiany trwały zarząd;

• oznaczenie nieruchomości według księgi wieczystej oraz katastru nieruchomości, powierzchnię nieruchomości;

• opis nieruchomości;

• przeznaczenie nieruchomości w planie miejscowym;

• sposób jej zagospodarowania;

• cel, na jaki nieruchomość została oddana w trwały zarząd;

• termin zagospodarowania nieruchomości;

• cenę nieruchomości i opłatę z tytułu trwałego zarządu;

• możliwość aktualizacji opłaty z tytułu trwałego zarządu;

• czas, na który został ustanowiony trwały zarząd.

Decyzja o ustanowieniu trwałego zarządu jest decyzją administracyjną, mającą jednak elementy szczególne które warunkują (przeznaczenie w planie miejscowym, sposób i termin zagospodarowania, cel oddania) możliwość wydania decyzji odnośnie wygaśnięcia tego prawa lub ustalenia dodatkowych opłat (za niedotrzymanie terminów zagospodarowania nieruchomości gruntowej)

Oddanie nieruchomości w trwały zarząd jest odpłatne i wymaga znajomości jej wartości.

Właściwy organ może z urzędu wydać decyzję o wygaśnięciu trwałego zarządu W odniesieniu do nieruchomości lub jej części w razie stwierdzenia, że:

• Nieruchomość nie została zagospodarowana zgodnie z decyzją o ustanowie¬niu trwałego zarządu;

• jednostka organizacyjna nie zawiadomiła właściwego organu o oddaniu nieruchomości W najem lub dzierżawę albo o użyczeniu lub nie uzyskała właściwej zgody;

• Nieruchomość jest wykorzystywana niezgodnie z jej przeznaczeniem w planie miejscowym

• sposób korzystania z nieruchomości pogarsza stan środowiska w stopniu zagrażającym życiu, zdrowiu lub mieniu;

• przeznaczenie nieruchomości w planie miejscowym uległo zmianie, która nie pozwala na dalsze wykorzystywanie nieruchomości lub jej części w dotychczasowy sposób, a jednostka organizacyjna nie ma możliwości zmiany sposobu wykorzystywania nieruchomości;

• nieruchomość stała się zbędna na cel określony w decyzji o ustanowieniu trwałego zarządu.

Wygaśnięcie trwałego zarządu jest równoznaczne z wypowiedzeniem umów najmu, dzierżawy lub użyczenia z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, jeżeli nieruchomość, w stosunku do której wygasi trwały zarząd, była wynajęta, wydzierżawiona lub użyczona- Z chwilą likwi¬dacji jednostki organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej trwały zarząd wygasa, nie dotyczy to przekształceń organizacyjnych.